S Ł O W N I K
TERMINÓW ARCHITEKTONICZNYCH
Objaśnienie terminów podkreślonych znajdziesz w tym słowniku.
- Ambit
- w budowlach sakralnych obejście wokół prezbiterium ramienia transeptu
- Absyda (apsyda)
- otwarta do wnętrza dobudówka o planie półkolistym lub wielobocznym, kończąca prezbiterium, nawę, kaplicę lub dodana do ramienia transeptu
- Aediculum
- obramienie drzwi, okna, nagrobka itd. w formie segmentu porządku architektonicznego o dwóch półkolumnach lub pilastrach, zwieńczonego frontonem
- Alkierz
- pierwotnie małe pomieszczenie w narożu budynku, później również mała, wyodrębniona w bryle narożna dobudówka (zwłaszcza dworu szlacheckiego)
- Alkowa
- wnęka, w której stoi łóżko, ozdobnie wydzielona z pokoju sypialnego
- Arabeska
- linearny ornament o motywach wici roślinnej
- Archiwolta
- profilowane, często ozdobne obramienie łuku - głównie nad portalami
- Arkada
- łuk wsparty na filarach lub na kolumnach
- Atlant
- postać męska podtrzymująca belki stropu, okapu, balkonu itp.
- Attyka
- niska ścianka ponad gzymsem koronującym budynek, rozwiązywana jako balustrada bądź zasłona poddasza; do drugiego rodzaju należy tzw. attyka polska, składająca się z rozczłonkowanej wnękami ścianki (fryz) oraz dekoracyjnego zwieńczenia (grzebień) z ozdobnego blankowania, wolut, obelisków, posągów itd.
- Baptysterium
- chrzcielnica, wyodrębniona część do obrządków chrzcielnych
- Basteja
- nowożytna budowla obronna; przysadzista o dużej średnicy, zwykle okrągła lub wieloboczna, flankująca inne basteje i łączące je mury
- Bastion
- nowożytna budowla obronna; przysadzista, pięcioboczna o głównej pozycji strzelniczej na górnej otwartej platformie
- Baszta
- antyczna i średniowieczna budowla obronna; prostokątny występ muru, zwykle od niego nieco wyższy, otwarty od środka
- Baza
- oprofilowana podstawa trzonu kolumny, pilastra lub filara
- Bieg
- nieprzerwany ciąg schodów
- Blankowanie
- zębate zwieńczenie muru obronnego, baszty itd., kryjące od zewnątrz chodnik lub pomost dla broniących
- Boniowanie
- wywodzący się z rustykidekoracyjny podział powierzchni muru za pomocą żłobków poziomych, ewentualnie również i pionowych, odcinających na ścianie pozorne ciosy
- Cios
- kamień ozdobny do celów budowlanych w formie sześcianu
- Cokół
- masywna podstawa kolumny, filara, posągu itd., bądź naśladująca jego formy wyodrębniona podbudowa ściany, również i pilastra
- Dach krokwiowy
- dach skonstruowany z par pochyłych belek (krokwie), tworzących wraz z łączącą je dołem poziomą belką trójkątne wiązary
- Dach mansardowy
- dach łamany: tzn. łamany w ten sposób, że górne jego płaszczyzny są mało pochyłe, a dolne strome i często kryjące użytkowe poddasze
- Dach polski łamany
- polski odpowiednik dachu mansardowego, charakteryzujący się jednakową stromizną połaci, występował w niemonumentalnej architekturze miejskiej i rezydencjalnej co najmniej od poł. XVII w.
- Faseta
- we wnętrzu zaokrąglone przejście od ściany do sufitu, zwykle wyodrębnione profilowaniem
- Filar
- masywna, pionowa podpora, wolno stojąca lub wtopiona w ścianę
- Fresk
- malarstwo ścienne wykonane na świeżym tynku. Farba penetruje w mokry tynk zapewniając długotrwałość i stabilność techniczną obrazów
- Fronton (tympanon)
- wywodzące się ze szczytów antycznych świątyń oprofilowane, trójkątne (rzadziej półkoliste) zwieńczenie zestawu porządku architektonicznego
- Fryz
- 1. poziomy pas ornamentalny;
2. zob. też porządek architektoniczny
- Głowica (kapitel)
- dekoracyjnie opracowany wieńczący element kolumny lub pilastra
- Groteska
- linearny ornament wici roślinnej, połączonej z festonami owocowymi, motywami architektonicznymi, maskami, przedstawieniami ludzkimi, zwierzęcymi itp .
- Grzebień
- zob. attyka
- Gurt (pas)
- zgrubienie sklepienia w postaci płaskiego łuku, podłożonego jakby pod jego powierzchnię
- Gzyms
- poziomy profil wieńczący porządek architektoniczny bądź w ogóle budowlę (gzyms koronujący), niekiedy również obiegający ściany dla zaakcentowania podziału na kondygnacje (gzyms kordonowy); zob. porządek architektoniczny
- Hurdycje
- drewniany ganek obronny; zob. machikuły
- Kapitel
- zob. głowica
- Kartusz
- dekoracyjne tło i obramienie np. tarczy herbowej, tablicy inskrypcyjnej lub innej eksponowanej płaskorzeźby
- Kaseton (skrzyniec)
- na stropie, podniebieniu łuku lub sklepieniu element podziału na wgłębne pola, rozdzielone pasami, profilami lub żebrami
- Kolumna
- podpora, posiadająca okrągły lub wieloboczny trzon, zwieńczony wyodrębnioną głowicą i zwykle wsparty na wyodrębnionej bazie
- Koncha
- 1. wnęka półkolista w planie (np. absyda), sklepiona półkopułą;
2. półkopuła
- Krenelaż
- patrz blankowanie
- Krypta
- kaplica podziemna, często pod prezbiterium, bez okien, początkowo przeznaczona na przechowywanie relikwii, później także na cele grzebalne
- Kurtyna
- odcinek muru lub wału obronnego pomiędzy basztami, bastejami lub bastionami
- Laska, laskowanie
- 1. pionowy element podziału gotyckiego okna;
2. w profilowanym gotyckim obramieniu element okrągły, bardziej wyodrębniony i stanowiący osnowę jego kompozycji
- Latarnia
- mała, przepruta oknami nadbudowa nad kopułą lub nad dachem
- Lizena
- płaski pas dzielący pionowo ścianę
- Loggia
- sklepione, wsparte na arkadach podcienie lub półotwarta galeria
- Lukarnia
- małe okienko w dachu - często w ozdobnym obramieniu, kryte ozdobyum zadaszeniem
- Luneta
- rodzaj sklepienia uzupełniającego sklepienie główne, a pokrywajacego występy wnętrza, przestrzenie nad otworami itp.
- Machikuły
- murowany ganek wieńczący średniowieczne budowle lub mury obronne, wysunięty na wspornikach przed lico muru, z otworami do rażenia przeciwnika z góry; zob. hurdycje
- Maswerk
- średniowieczne ażurowe wypełnienie ostrołuku okna (nadświetla lub płyciny), bardzo dekoracyjne - wykonane przeważnie w kamieniu
- Maszkaron
- ekspresyjnie stylizowana maska ludzka lub zwierzęca
- Mezzanino
- niskie piętro nad główną, wysoką kondygnacją budynku; niekiedy również małe, o poziomych proporcjach okienka tego piętra
- Moduł
- podstawowa jednostka w systemie proporcji budynku (również porządku architektonicznego), o długości każdorazowo dobieranej do jego skali
- Nawa
- w kościele wyodrębniona dla wiernych większa część budowli. Nawa poprzeczna nazywana jest transeptem
- Palladiański motyw
- zob. serliana
- Pas sklepiony
- zob. gurt
- Pawilon narożny
- w architekturze pałacowej duża, czworokątna dobudowa narożna, wyodrębniona w bryle
- Piano nobile
- główna reprezentacyjno-mieszkalna kondygnacja pałacu
- Pilaster
- pionowy płaski element dekoracyjny ścian w formie pasa zwieńczonego głowicą i wspartego na bazie na podobieństwo kolumny
- Pinakiel
- gotyckie dekoracyjne zwieńczenie skarpy, baldachimu itd. w kształcie wieżyczki najeżonej pąkami
- Plafon
- obraz wstawiony w sufit lub malowany na nim
- Płycina
- wgłębione pole o charakterze dekoracyjnym w ścianach, boazeriach, drzwiach itp.
- Poliptyk
- wieloskrzydłowy ołtarz: zob. tryptyk
- Portal
- dekoracyjnie rozbudowane ujęcie drzwi lub bramy
- Portyk
- przyjęty z fasady antycznej świątyni typowy motyw architektoniczny złożony z kolumnady i wieńczącego ją frontonu, występujący w postaci otwartego występu budynku bądź wstawiony w jego lico przed wgłębnym podcieniem jako portyk wgłębny, bądź też jako portyk ślepy, stanowiący tylko dekoracyjne rozczłonkowanie ścian
- Porządek architektoniczny
- 1.odrodzona w renesansie antyczna osnowa kompozycji architektonicznej, zestawiana z kolumn (lub pilastrów) i wiążącego ją górą poziomego belkowania, złożonego z leżących kolejno na sobie architrawu, fryzu i gzymsu; pięć zasadniczych odmian porządków architektonicznych:
- dorycki,
- joński,
- koryncki,
- toskański
- kompozytowy
różni się bogactwem i formą dekoracyjnego opracowania
2. porządek mały ujmuje jedną kondygnację budynku,
3. porządek wielki (kolosalny) obejmuje więcej kondygnacji budynku
- Półkolumna
- kolumna częściowo wtopiona w ścianę
- Prezbiterium
- w kościele wydzielona część dla kleru, przeważnie będąca przedłużeniem nawy
- Profil, profilowanie
- element rozczłonkowania architektonicznego złożony z biegnących równolegle żłobków, wałków, listew, opasek, itd.
- Przęsło
- pionowy, zasadniczy składnik podziału ściany (zawarty między filarami, kolumnami itd.) lub sklepienia wyodrębnionego przez gurty czy wykształcone z nich żebra; również przestrzenny składnik wnętrza budynku ograniczony przez długość przęsła ściany i rozpiętość kryjącego je przęsła sklepiennego
- Przypora
- odciążająca ściana dostawiona do filara po przeciwnej stronie niż spływające nań sklepienie; łuk przyporowy
- Rustyka
- mur z wielkich ciosów o starannie obrobionych krawędziach, a w wewnętrznym polu półobrobionym, lub dekoracyjnie żłobionym, bądź też ociosanym na kształt szlifowanych drogich kamieni (rustyka diamentowa)
- Ryzalit, zryzalitowanie
- w elewacji budynku wysunięcie naprzód pewnej partii ściany
- Serliana (Palladiański motyw)
- zestaw porządku architektonicznego o trzech przęsłach - bocznych, zamkniętych belkowaniem i środkowym nakrytym łukiem
- Sgraffito
- dekoracyjna ściana polegająca na wyskrobywaniu zewnętrznych warstw suchego tynku i odsłanianiu warstw spodnich o kontrastowym - innym zabarwieniu
- Skarpa
- filar dostawiony na zewnątrz budynku dla jego podparcia albo odciążenia rozporu wewnętrznego sklepienia
- Sklepienie
- układy przestrzenno-konstrukcyjne:
- kolebkowe (kolebka) o formie leżącego półwalca;
- kolebkowe na pasach rozdzielone gurtami na przęsła;
- krzyżowe o formie dwóch przenikających się prostopadle odcinków kolebek;
- kolebkowo-krzyżowe o dłuższej kolebce przecinanej poprzecznie odcinkami kolebek;
- kolebkowe z lunetami z wciętymi po bokach odcinkami małych kolebek;
- trójdzielne założone na trójkącie przykrytym trzema przecinającymi się odcinkami kolebek;
- sześciodzielne powstałe z krzyżowego o zdwojonych bocznych odcinkach kolebki;
- żeglaste (żagiel, czeskie) powstałe z kopuły wtopionej w prostokątną podstawę;
układy dekoracyjne:
- krzyżowo-żebrowe o żebrach akcentujących linie przenikania kolebek;
- gwiaździste o dekoracyjnym rysunku gwiazd, tworzonych przez żebra na polach sklepienia żaglastego lub krzyżowego;
- sieciowe o dekoracyjnym rysunku siatki, tworzonym przez żebra na polach sklepienia kolebkowego z lunetami lub żaglastego;
- kryształowe o wiązkach drobnych ostrosłupów wcinanych w pole sklepienia żaglastego
- Skrzyniec
- zob. kaseton
- Sterczyna
- w architekturze gotyckiej pionowa laska zwieńczona uproszczonym pinaklem; sterczynowy szczyt o podziałach pola oraz sylwecie wzbogaconej sterczynami
- Strop
- poziome przykrycie wnętrza budowli na układzie belek nośnych, zakrytych lub wyeksponowanych
- Supraporta
- ozdobna płycina nad drzwiami, wypełniona płaskorzeźbą lub malarstwem
- Szczyt
- przedłużenie w górę ściany dla zakrycia trójkątnego otworu poddasza
- Szkieletowa konstrukcja drewniana
- drewniany szkielet słupów i belek, ukośnie usztywnionych, o przęsłach wypełnionych deskami, gliną lub cegłą
- Ślimacznica
- zob. woluta
- Tęcza- (łuk tęczowy)
- łuk oddzielający prezbiterium od nawy kościelnej
- Trakt
- w budynku rząd pomieszczeń równej głębokości; trakty liczy się od głównej ściany frontowej, w stosunku do której biegną one równolegle; stąd określenia: dom jedno-, dwu- i trzytraktowy, trakt frontowy, tylny itd.
- Transept
- w bardziej rozbudowanych kościołach nawa poprzeczna pomiędzy prezbiterium i nawą (nawami) podłużną
- Tryptyk
- ołtarz złożony z trzech skrzydeł - części środkowej - nieruchomej i bocznych - zamykanych "drzwi" ozdobionych rzeźbami i malarstwem
- Tympanon
- 1. w arkadowym portalu półkolisty kamień nad prostokątnym wejściem;
2. zob. fronton
- Wątek - (wiązanie)
- sposób układu cegieł lub kamieni w murach budynków
- Witraż
- kompozycja barwnych szkieł okiennych połączonych obramowaniami ołowianymi
- Wole oczka
- dekoracyjny motyw architektury antycznej i nowożytnej
- Woluta (ślimacznica)
- skręcone spiralnie naroże głowicy porządku jońskiego, używane również jako samodzielny motyw dekoracyjny
- Wspornik
- wysunięty z lica ściany mniej lub bardziej ozdobny profilowany element, podtrzymujący okap, sklepienie, posąg, itp.
- Wykusz
- bezpośrednio związany z wnętrzem, nadwieszony na zewnętrznej ścianie budynku wieloboczny lub prostokątny występ o ściankach potraktowanych jak okna i balustrady
- Wysklepki
- pola sklepienia zawarte między liniami przenikania bądź między żebrami
- Zendrówka
- bardzo silnie wypalona cegła o ciemnej barwie i często zeszklonej powierzchni
- Zrębowa (wieńcowa) konstrukcja
- system budowy ścian drewnianych z poziomych bali, wiążących się w narożach
- Zwornik
- kamień wstawiony w miejscu zbiegu żeber sklepiennych
- Żebro
- profilowany element, przeważnie również o charakterze konstrukcyjnym, występujący wzdłuż linii przenikania się pól sklepienia i przenoszący obciążenia sklepienia na węzły konstrukcyjne.
|
Słownik terminów
